De vijf ordeningswijzen
Onder elke driehoek staat aan de onderste punt een klein teken. Het zegt niet wat het begrip is, maar hoe zijn drie delen geordend zijn — naar welke vraag ze uit elkaar voortkomen.
Een onderwerp laat zich op meerdere manieren ordenen, en elke manier stelt een andere vraag. Vijf komen steeds terug. Waar er twee tegelijk gelden, staan twee tekens naast elkaar; waar er geen staat, is de indeling ofwel een eindpunt of nog niet toegewezen.
Begripsontplooiing
De vraag: Hoe bepaalt het begrip zich uit zichzelf?
Algemeenheid, Bijzonderheid, Enkelvoudigheid — geen drie dingen naast elkaar, maar drie momenten van hetzelfde. Het algemene wordt door het bijzondere bepaald, het bijzondere door het enkelvoudige levend, het enkelvoudige door de terugbetrekking op het algemene begrijpelijk.
Het teken is de constructie van deze pagina zelf: een driehoek met een omgekeerde erin, waarvan de punten de zijden midden raken.
Soorten
De vraag: Welke soorten zijn er?
De leden sluiten elkaar uit, dekken samen het onderwerp en trekken hun grenzen daar waar de zaak zelf verschillen maakt. Ze staan naast elkaar en komen niet uit elkaar voort — een hond is een soort zoogdier, geen stadium daarvan.
Drie gescheiden gestalten, zonder kader. De afstand draagt de betekenis.
Delen
De vraag: Waaruit bestaat het?
Een geheel wordt ontleed. Een hart is een deel van de hond, maar geen hondensoort. Het aantal delen wordt door de zaak bepaald en kan willekeurig zijn.
Eén enkele gesloten gestalte, van binnen onderscheiden.
Betrekking
De vraag: Waarmee hangt het samen?
Hier wordt niet ingedeeld en niet ontleed, maar verbonden. Een begrip spint draden naar andere gebieden, en het netwerk is de ordening. Deze manier verbindt wat in verschillende gebieden ligt — en hierop richt zich de meest verbreide kritiek op het systematische denken.
Meerdere gestalten, door lijnen verbonden.
Proces
De vraag: Wat beweegt zich, en waarheen?
Niet elke opeenvolging is een proces. „Eerst dit, dan dat, dan dat" is nog geen ordening naar het proces — beslissend is dat de verandering zelf een vorm heeft. Een proces kan groeien, rijpen, terugkeren, omslaan of uiteenvallen.
Daarom een gebogen baan en geen rechte pijl: een rechte pijl zegt „vooruitgang", bedoeld is „hier telt het verloop".
Wanneer twee tekens naast elkaar staan
De wereldgeschiedenis is verdeeld in het Oosten, de Oudheid en de christelijke wereld. Ze draagt twee tekens, Proces en Soorten. Het verloop is het voortschrijden van een gedachte — één is vrij, sommigen zijn vrij, allen zijn vrij —, en de drie rijken zijn waarin ze zich verlichaamt.
De kunst is verdeeld in het Ideaal, de kunstvormen en de afzonderlijke kunsten. Ook hier staan twee tekens. Het Ideaal is het begrip van de kunst, de kunstvormen zijn haar geschiedenis, de afzonderlijke kunsten zijn soorten: drie vragen aan hetzelfde onderwerp, achter elkaar geplaatst, omdat een inhoudsopgave alleen een reeks kent.
In het eerste geval grijpt het ene in het andere, in het tweede ligt het ene naast het andere.
De verwijzingen tussen de driehoeken
Naast de ordening binnen een driehoek zijn er verwijzingen tussen driehoeken, die uit elkaar liggen en toch samenhoren. Ze staan in de zijbalk rechts, en een teken zegt hoe ze samenhangen.
≡ Positiegelijkheid
Beide staan op dezelfde plaats van hun drieledigheid. 1111 en
2111 zijn elk het eerste moment van het eerste moment — de
verwantschap is structureel, niet inhoudelijk. Wie het ene
begrepen heeft, herkent in het andere dezelfde beweging in andere
stof.
◆ Hetzelfde onderwerp
Dezelfde zaak staat op meerdere plaatsen van het systeem, omdat het systeem ze meerdere keren doorloopt. Het hindoeïsme verschijnt in de godsdienstfilosofie en in de wereldgeschiedenis, China in beide en in de geschiedenis van de filosofie. Dit is de meest voorkomende soort en de minst omstreden.
↗ Vooruitgrijpen of hervatting
Het ene grijpt vooruit op wat het andere ontplooit — of grijpt terug op wat daar begonnen is. De Fenomenologie en de Filosofie van de geest verhouden zich zo tot elkaar; evenzo een begrip en zijn eerste historische gestalte.
⚡ Tegenspraak
Twee plaatsen bepalen hetzelfde verschillend. Marx’ omkering verwijst naar Hegels dialectiek, maar niet als overeenkomst, maar als bestrijding. Zulke verwijzingen zijn zeldzaam en de meest verhelderende.
De vijf wijzen worden uitgewerkt in Systematisches Denken van Kai Froeb — gratis te lezen: